Bijeljina

Bronzano doba (2000.-800. g. pre Hrista) predstavlja sledeću etapu u razvoju preistorijskih kultura metalnog doba. Predmeti iz tog perioda pronađeni su u atarima Kućerina u Dvorovima, Sela u Kojčinovcu, Vrela u Batkoviću i još nekim. Karakteristično bronzano oruđe, oružje i nakit nalazi, zajedno sa nalazima iz ostalih arheoloških perioda, izloženo je u stalnoj postavci bijeljinskog Muzeja.
Gvozdeno doba (8 - 1 v. pre Hrista), sa dva perioda: Halštat i Laten, a koje predstavlja završnu kulturu prestorije u ovim krajevima, zastupljeno je nalazima na lokalitetima kod Bolnice u Bijeljini, Brodiću u Triješnici, Vršana i Klisa u Batkoviću, i drugim. Deo ovih nalaza se vezuje za prodor keltskih plemena u Panoniju pre dolaska Starih Rimljana. Antički period (1-5 v.) obuhvata vreme vladavine Rimskog Carstva u ovim krajevima, koje je ono definitivno pokorilo sa ugušenjem ustanka dvojice Batona 6-9. g.n.ere. Bijeljinski kraj, kao i cela Posavina, pripadao je rimskoj provinciji Panoniji, dok je južnije bila provincija Dalmacija. Od ovog vremena kod nas se prvi put upotrebljava malter, građevinska opeka, vodovodi, planski putevi, kao i šire rasprostranjena pismenost. Upravo od ovog perioda i počinje istorijsko razdoblje, za razliku od ranijih preistorijskih perioda.

Stara zelena pijaca oko 1913.godine

Rimski lokaliteti su u Janji, Dvorovima, Batkoviću, Patkovači. U Brocu, na lokalitetu Prekaje, istražena je jedna rimska vila, dok je u Kojčinovcu pronađen rimski nadgrobni spomenik. U Velikoj Obarskoj je otkrivena olovna pločica kultne namjene sa predstavom tzv. Podunavskih konjanika, u Amajlijama bronzana figura visine 13 sm, a u Modranu ostava rimskog novca.
Negde na ovom prostoru se, na ovoj ili na suprotnoj strani Drine, nalazilo i rimsko naselje AD DRINUM (na Drini), ali, zbog manjeg obima arheoloških istraživanja u ovom kraju, nije poznato gde se ono nalazi. Srednjovijekovni period (6 - 16 v.), od velike seobe evropskih naroda i propasti Zapadnog Rimskog Carstva do turskih osvajanja, daje mogućnost da pratimo kontinuitet mnogih pojava i izvjesnih naselja na ruševinama rimskih vila u Brocu, delove groblja sa spaljivanjem pokojnika u Dvorovima, kao i groblje iz 9 - 10 v. u Rači. Kod nas je istražen, kao najpoznatiji, lokalitet sa obe strane Bistrika, između sela Batković i Ostojićevo, a koji se sastojao od kompleksa ukupno četiri lokaliteta (Jazbine, Oraščić, Gradine i Čelopek). Na lokalitetu Jazbine istraženo je naselje iz 7 - 9 veka, sa poluukopanim zemunicama, sa zidovima od šepera i nabijene zemlje, dok je na lokalitetu Oraščić istraženo naselje od 10 - 12 v. Na lokalitetu Čelopek istražen je veći kompleks radionica metalurškog naselja, gdje se u 8 v. topilo gvožđe i proizvodile gvozdene alatke, o čemu jasno svjedoči nalaz gusanografitnog lonca, koji se čuva u bijeljinskom Muzeju. U to vrijeme naselje na Bistriku, vjerovatno, naziva Bistrica, bilo je, bez sumnje, centar župe, koja je, izgleda, obuhvatala celu ravnicu Semberiju, pre nego što je nastala Bijeljina. 

NAJSTARIJE GRAĐEVINE U Bijeljini postoje dve danas najstarije građevine: Православна црква iz 1872. godine i gradski Музеј iz 1876. godine, pa se po tome može reći da Grad i nije toliko star koliko to gradovi ove veličine znaju da budu. Međutim, prvo pominjanje imena naselja Bijeljine gubi se, ipak, u tami daleke prošlosti. Pošto je već bilo poharano i zamrlo naselje oko Bistrika ranosrednjovijekovni centar ravnice, ovi krajevi su nepovratno izgubili svoj raniji značaj. A baš nekako u to vrijeme, sredinom 12. vijeka, čuveni Letopis popa Dukljanina spominje da se jedna pobeda zahumskog kneza Bele Pavlimira (sinovac srpskog kralja) protiv Mađara desila "u ravnici Belina". Po kontekstu iz tog spisa sledi da se događaj zbio negdje blizu ušća Drine, pa se može zaključiti da se to, zaista, desilo negde kod današnje Bijeljine. Ima, takođe, indicija da je ovde u 13-15 vijeku pod mađarskom upravom mogao postojati franjevački samostan pod imenom Biblina -Bilina (?).
U nauci se danas smatra da je prvi siguran pomen naselja Bijeljine onaj od 3. marta 1446. godine, kada je ovdje opljačkan dubrovački trgovac Bogiša Bogmilović od ljudi iločkog bana. Kroz Bijeljinu je prolazio srednjovjekovni put, koji je od Zvornika išao za Mačvu, Mitrovicu i Ilok. Bijeljina je, kao rijetko koji grad, samo u posljednjih 500 godina čak dva puta menjao kompletno stanovništvo. Prvi put to je bilo dolaskom Turaka, 1529. godine, a drugi put dolaskom Austrijanaca, 1716. godine. Stanovništvo bijeljinskog kraja sistematski se iselilo zbog zuluma divljih azijatskih hordi Turaka, koji nisu hteli ove krajeve da uključe u sastav države poslije zauzimanja Zvornika 1463. godine, nego su vršili pljačkanja i povlačili se u sigurnija planinska područja. Tako, turski hroničar Nešri spominje da su turske akindžije iz ovog područja odveli 1437. ili 1438. godine toliko roblja da je mlada i lepa devojka vredela na trgovima robljem samo koliko par kožnih čizama.  

TURSKO ZAPOSJEDANJE
Bijeljina se ne spominje u sastavu Turskog carstva ni u popisu iz 1528. godine, pa se zaključuje da je okupirana od Turaka tek 1529. kada je pao i Morović, sa njegovim komandantom odbrane i cijelog ovog fronta despotom Stefanom Štiljanovićem (1508-1529). Posle potpunog turskog zaposedanja ovih krajeva sačinjen je popis Zvorničkog sandžaka 1533. godine, koji je ujedno i najstariji popis sačuvan za ove krajeve. U zapustelom bijeljinskom kraju (bijeljinska nahija) od Save i Drine do Janje spominju se samo četiri sela: Četvrtkovište, Mirkovci (Dašnica), Grm
(Galac) i Čukojevići (Modran), sa ukupno 55 kuća. Na sledećem popisu 1548. godine broj sela je porastao kolonizacijom na 17, sa 772 kuće, od kojih 554 pravoslavne i 218 muslimanskih. Na početku turske uprave sama nahija nazivana je bijeljinskom (tj. belinskom), ali ni jedno naselje nije nosilo to ime, upravo iz razloga što je na teritoriji današnjeg grada bilo čak tri naselja (od ukupno četiri u cijeloj ravnici) i sva su nosila svoja lokalna imena (Grm, Mirkovci, Četvrtkovište). Iz ovog vremena potiče i manastir Tavna, ubedljivo najstarija građevina u ovom kraju, koja je kao duhovni centar našla svoje mjesto i na grbu grada Bijeljine.  

Prostor ispred biblioteke - Austrugarski period

SRPSKI USTANCI
Od vremena oslobođenja Beogradskog pašaluka u Karađorđevom ustanku (1804- 1813) i stvaranja nove Srbije, Bijeljina postaje mesto na tromeđi Turske, Austrije i Srbije. To stanje će potrajati do austrougarske okupacije 1878. godine. Srbi bijeljinskog kraja su iskreno podržali Karađorđev ustanak i veličanstveno buđenje srpskog naroda u ovom kraju. Najveći doprinos u pokušaju oslobođenja "prekodrinskih Srba" u Semberiji dali su tada čuveni ustanički komandanti: Jakov Nenadović, pop Luka Lazarević, Stojan Čupić i pop Nikola Smiljanić. Rezultati ovih akcija bili su: rušenje starog utvrđenja u Teočaku 1805. godine, spaljivanje Janje 1807. godine, a 1809. bila je oslobođena čak i Bijeljina i skoro cela Semberija i Majevica, sve do Tuzle i Brčkog. Nakon pogibije legendarnog Stevana Sinđelića i neuspeha "ofanzivnog plana" 1809. godine, Srbi bijeljinskog kraja su strahovito desetkovani, tako da su, zbog turskog zuluma, mnoga naselja Semberije i Majevice skoro potpuno zapustela. U narednim godinama ove krajeve naseljavaće doseljenici iz pasivnih krajeva Hercegovine i Crne Gore. Oni danas i predstavljaju većinu stanovništva ovog kraja. Tek od ovog vremena sa sigurnošću se prati većina rodoslova srpskih porodica Semberije.
Ova teška vremena iznjedrila su i dvojicu najznamenitijih ljudi Semberije: Kneza Ivana Kneževića i pesnika i guslara Filipa Višnjića, koji postaju i simboli ovog grada - čuvari štita na velikom grbu Grada i Opštine Bijeljina. Od ostalih znamenitijih Semberaca u Prvom srspkom ustanku izdvaja se Simo Katić (1783-1832) iz Dvorova, koji je bio komandant odbrane granice od Badovinaca do ušća Drine u Savu, a kasnije pomoćnik starešine Mačve u doba Miloša Velikog; i čuveni junak Zeko Buljubaša-Jovan Gligorijević (1770-1813.) iz Broca - "Srpski Leonida", koji je, zajedno sa svojim "golaćima", herojski poginuo na Ravnju, u poslednjoj bici Karađorđevog ustanka. Bez obzira na sve otežavajuće okolnosti i velike gubitke u ustancima, pomoru od kuge 1814. i drugo, Bijeljina je pred kraj turske vladavine bila, ipak, najveći grad u sandžaku. Po popisu iz 1864. grad Bijeljina je brojao 6.074 stanovnika, Tuzla 5.264, Zvornik 4.870, a Brčko 2.562 stanovnika. Dakle, Bijeljina je bila veća od Zvornika, kao sedište sandžaka do 1852. godine, kada je ono preneseno u Tuzlu. O gradu Bijeljini i ovom kraju pod turskom okupacijom pisali su i putopisci Francuz Kikle 1658, Turčin Evlija Čelebija 1664, austrijski oficir Peretić, Mažuranić 1840. Zapise o Bijeljini u Prvom svetskom ratu ostavio je i Ervin Egon Kiš. U vrijeme velikog ustanka Srba u Bosanskom i Hercegovačkom pašaluku 1875- 1878. godine bilo je pokušaja da se oslobodi i Bijeljina sa okolinom, ali se u tome nije uspelo. U septembru 1875. pokušao je da u rodni kraj kao povratnik dođe iz Srbije Jovan Panić (1840-1875), sa 300 ustanika, ali je razbijen kod manastira Tavne, 4. septembra 1875. Isto tako, đeneral Ranko Alimpić je 3-5. jula 1876. opsedao Bijeljinu, ali nije uspeo da je zauzme; u tim borbama je poginuo bijeljinski trgovac Mićo Nikolić Čavka (1840-1876), koji je ranije bio prebegao u Srbiju. Bijeljinski muslimani su tada u borbi na Galcu, 4. jula 1876. godine, potukli odred italijanskih dobrovoljaca - Garibaldinaca, koje je vodio Đoko Vlajković. Deo Semberije bio je slobodan i od 3. jula do 14. septembra 1876. godine.  Ali, zbog zahteva velikih sila i zbog tadašnjih međunarodnih odnosa, uopšte ovaj ustanak bosansko-hercegovačkih Srba nije u potpunosti uspeo, mada je uticao da se na specifičan način okonča viševekovna vlast turskih osvajača u BiH. 

 

 

 

Zgrada suda i zatvora oko 1960 - danasnji muzej

AUSTROUGARSKA OKUPACIJA

od 1878. godine do kraja Prvog svjetskog rata 1918. godine ove krajeve, kao i celu provinciju Bosnu i Hercegovinu, okupirao je austrougarski osvajač, zamenivši tako viševekovnog turskog okupatora. Pošto je katolička Austrou- Ugarska bila na daleko višem stepenu razvoja od muhamedanske turske despotije, grad Bijeljina je u ovom periodu doživio izvestan napredak. Srušeno je staro zemljano-drveno utvrđenje (šarampov). Sem pravoslavne Crkve i zgrade Muzeja, jedinih objekata podignutih u turskom periodu, sve stare zgrade u Bijeljini potiču iz ovog, austrijskog vrijemena, sa kraja 19. i početka 20. vijeka. U ovom promenjenom civilizacijskom okruženju u grad i okolinu su kolonizovani stranci i novi katolički doseljenici. Tako su 1882. godine u današnje Novo Selo doseljeni Nemci, koji su tu ostali do Drugog svetskog rata, kada su iseljeni. Većina tamošnjih stambenih objekata i napuštena protestanska crkva potiču iz toga vremena. Naselje se prvo zvalo Franc Jozef Feld, a između dva svetska rata Petrovo Polje. Nemci su još kolonizovani u Johovac i Branjevo, a jedan broj Mađara u grad Bijeljinu i selo Ljeljenču, dok su ostali katolički podanici Austro-Ugarske monarhije kolonizovani u sam grad Bijeljinu.
Bijeljina (tj. Bjelina) je, umesto centra turske nahije, postala sedište austrougarskog kotara, kome je pripadalo sedam, pa devet opština (Bijeljina grad, Bijeljina selo, Brodac, kasnije i opština Batković, Janja, Zabrđe, Dragaljevac, kasnije i opština Crnjelovo i Koraj; dok su u Kraljevini Jugoslaviji bijeljinskom srezu pripadale još opštine Brezovo Polje i Tavna. Današnja teritorija Opštine Bijeljina je određena reformom komunalnog sistema iz 1955. godine. Nakon proboja Solunskog fronta, u kome su učestvovali i brojni srpski dobrovoljci iz ovih krajeva, raspala se Austro-Ugarska monarhija. Stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, a od 1929. godine Kraljevina Jugoslavija. Ovaj kraj je bio tada u sastavu Drinske banovine, sa sedištem u Sarajevu. U političkom životu Bijeljine i na izborima, npr. daleke 1923. godine, pobijedila je tzv. "Velikosrpska stranka", a bila je jaka i Zemljoradnička stranka. U parlamentu provincije BiH ("Bosanski sabor") 1910. godine poslanik ovog kraja bio je Maksim Đurković iz Donje Trnove, na listi Petra Kočića. Bijeljina je kao srpski kraj za ovih preko 100 godina, od Austrougarske okupacije 1878. godine, u Kraljevini Jugoslaviji, pa i u SFRJ, gubila korak u razvoju sa susednim centrima, tako da je Bijeljinu prestigla Tuzla, a zatim i Brčko. Po popisu iz 1991. Tuzla je imala čak 84.244 stanovnika, Brčko 41.346, a Bijeljina samo 36.187 stanovnika. Međutim, srpski narod je 1992-1995 godine, uprkos svemu, uspeo da izvojuje slobodu srpskih zemalja. Bijeljina, kao drugi po veličini grad u Republici Srpskoj, stvorila je tako uslove za nesmetani razvitak, u skladu sa svojim položajem i prirodnim bogatstvima.